Yachachiqpa Yachachikuynin: Urin qhichwa ayllukunapi chakraq rurusqan mikhuykuna qhatuy

Perú suyuqa imaymana tukuy kawsaykunayuq; punaraq, yunkaraq, qhichwaraq, chiriraq, q’uñiraq allpankuna kaqtinmi imaymana yurakunaq, qurakunaq, mikhuykunaq wiñananpaq ancha allin. Tiqsimuyuntinpi wakin suyukuna hina imaymana mikhuykunayuq, Perú suyuqa ancha allin mikhuykunaq wiñanan allpan, hinallataq imaymaman rikch’akuq mikhuykunaq wiñanan, ayllu masinku mikhuykunaq wiñanan ima, kay mikhuykuna hina papa (Solanum sp), tomate (Solanumlycopersicum), sara (Zea mays), apichu (Ipomea batata), uchu (Capsicum baccatum), huk mikhuykunapuwanraq kanpas1. Perú suyuq wakin mikhuyninkunataqa huk suyukunamanraq qhatunankupaq apanku, (Chenopodiumquinoa)kinuwatahina,(Caesalpiniaspinosa)taratahina(Lepidiummeyenii)2 makatahina. Kay qhichwa mikhuykunamantaqa wakillanraqmi riqsisqa, achka mikhuykunaraqmi mana tarpusqachu nitaq qhatusqachu.

Hinaña ayllukunapi tarpusqaña, kikillanmanta wiñakuq yurakuna, qurakuna, tukuy mikhuykuna kan chaypas, kay mikhuykuna tarpuq runakunapas, hinallataq qhichwa ayllukunapi kawsaq runakunapas yaqa llapallanku qullqimanta wakcha kanku. CENAGRO (2012) chakra llamk’aq runakuna yupaypi suyuntin chakra llamk’aq runakuna willakunku, manas chakra llamk’asqankumantaqa llasaq qullqitachu huqarinku.3

Imaymana mikhuykuna llamk’asqakunata huk mikhuykunaman tukuchispa qhatuymi ayllukunaq sumaq kawsay tarinankuta astawan q’imirinman. Chaykunawanmi ayllu runakunaqa yachayninta kallpachan, mikhuykuna huk mikhuykunaman tukuchinankupaq, ñawpa mikhuykunamanta, chakra yurakuna ruruchisqankumanta ima mikhuykuna ruwasqanku qhatunankupaq. Mikhuykunata huk mikhuykunaman tukuchiyqa warmikunaq, qharikunaq qullqi tarinankupaq yanapan, kayhina ruwaykunaqa qhichwa ayllukunapaqqa ancha allinpunin sumaq kawsay tarinankupaq. Kay qillqasqapiqa qhawarichisaqku, chakrapi ruruchisqa mikhuykuna qhatukuymanta, Perú suyuq urin ayllukunaq ancha allin ruwayninkuta, hinallataq imaynata yanapakun, imakunataq ruwakuyta atinman.

COMPARTIR
Share on facebook
Share on google
Share on twitter
Share on linkedin
Share on pinterest
Share on whatsapp

MÁS PUBLICACIONES

Serie de recomendaciones para Kamachiqs 1: Bionegocios a partir de la agrobiodiversidad andina

La dama de la ecología – entrevista

Recuperando razas de llamas

septiembre 2019